Bilim ve sanat merkezi, özel yetenekli öğrencilerin normal öğrenimlerinin dışında kendi yetenek alanında eğitim gördükleri destek eğitim merkezidir. Özel yetenekli öğrenciler, tanılanma durumlarına göre genel zihinsel yetenek, müzik ve görsel sanatlar alanında Bilim ve Sanat Merkezinde (BİLSEM) eğitim görmektedirler. Özel yetenekli birey, yaşıtlarına göre daha hızlı öğrenen; yaratıcılık, sanat, liderliğe ilişkin kapasitede önde olan, özel akademik yeteneğe sahip, soyut fikirleri anlayabilen, ilgi alanlarında bağımsız hareket etmeyi seven ve yüksek düzeyde performans gösteren bireyi ifade etmektedir (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2021). Tanımda belirtildiği üzere özel yetenekli öğrencilerin genel zihinsel yetenek alanında daha hızlı öğrenen, özel akademik yeteneğe sahip olma durumları söz konusu olabilirken; görsel sanatlar ve müzik alanı için yaratıcılık, sanat ve ilgi alanında yüksek düzeyde performans gösterme özelliklerini taşıma durumu söz konusu olabilmektedir. Alanyazında genel zihinsel yetenek alanında tanılanan bireylerle, müzik ve görsel sanatlar yetenek alanında tanılanan öğrencileri birbirinden ayırmak için üstün yetenek ve özel yetenek kavramları da kullanılmaktadır. Genel zihinsel yetenek alanındaki öğrencilerin yaşıtlarına göre daha hızlı öğrenme, özel akademik yeteneğe sahip olma, yaratıcı düşünme becerilerine sahip olma durumları üstün yetenek çerçevesinde değerlendirilebilmektedir. Bu yazıda üstün yetenek kavramı yerine kapsayıcı yönü daha fazla olan özel yetenek sözcüğü kullanılmakta, üç yetenek alanını bütünleştiren bir anlama sahip olduğu ise yukarıda açıklanmaktadır.
BİLSEM’ler destek eğitim programının uygulandığı, örgün eğitimine devam eden öğrencilerin okuldan sonra geldikleri kurumlardır. Millî Eğitim Bakanlığı’nın (E-BİLSEM, 2025) güncel verilerine göre Türkiye genelinde 363 BİLSEM ve bu BİLSEM’lerde öğrenim gören toplam 109.345 öğrenci vardır. BİLSEM’lerde, BİLSEM’i yeni kazanan öğrencilerin oryantasyon süreci için hazırlanmış olan uyum programı, destek eğitimi programı, bireysel yetenekleri fark ettirme programı, özel yetenekleri geliştirme programı ve proje üretimi ve yönetimi programı olmak üzere toplamda 5 program uygulanmaktadır. Görsel sanatlar ve müzik yetenek alanında BİLSEM’de eğitim gören öğrenciler uyum programını tamamladıktan sonra doğrudan özel yetenekleri geliştirme programına geçerken (9. Sınıfa kadar bu programda eğitim görmektedirler), genel zihinsel yetenek alanındaki öğrenciler 5. Sınıfa geçene kadar destek eğitim programında, 5 ve 6. Sınıfta bireysel yetenekleri fark ettirme programında, 7. Sınıfa geçerken ilgi ve yetenek alanları doğrultusunda, öğretmenlerinin gözlem formlarının sürece dahil edilmesiyle birlikte iki alandan (dersten) oluşan özel yetenekleri geliştirme programına geçmekte ve 9. Sınıfa kadar bu programda eğitim görmektedir. Lise öğreniminin başladığı 9. Sınıftan mezun olana kadar ise tüm öğrenciler (genel zihinsel yetenek alanı, görsel sanatlar alanı ve müzik alanı öğrencileri) proje üretimi ve yönetimi programında eğitim görmektedir.
BİLSEM’ler, proje üretme odaklı, öğrencilerin özgün ve yaratıcı düşünme becerilerini beslemeye çalışan, faydalı içerik ve modelleri üretmeyi esas alan bir anlayışa sahiptirler. Özellikle proje üretimi ve yönetimi programında her sınıf düzeyinde en az bir proje üretimi amaçlanarak öğrencilerin üretken olmaları teşvik edilmektedir. BİLSEM’lerin öne çıkan özellikleri ve BİLSEM öğrencisi olmanın avantajlı yönleri aşağıda sıralanmıştır:
- BİLSEM’ler değerlendirilme kaygısının olmadığı, not ve sınavların olmadığı, öğrencilerin normal eğitim müfredatının dışında etkinlik ve proje temelli eğitim gördükleri, öğrenciyi merkeze alan kurumlardır.
- BİLSEM’lerde öğrencilerin ürün üretmeleri, yaratıcı ve özgün düşünme becerileri teşvik edilmekte, bir fikri olan, yeni ve somut bir ürün ortaya koymak isteyen öğrencilerin fikirlerini uygulamaya koymaları desteklenmektedir.
- BİLSEM’lerde ürettikleri projelerle TÜBİTAK 2204 A/B yarışmalarına başvuran ve dereceye giren öğrenciler, üniversiteye yerleşirken ek puan avantajından faydalanabilmektedir.
- BİLSEM’lerde genel zihinsel yetenek alanında tanılanan öğrenciler örgün eğitime devam ettikleri okullarında destek eğitim programından yararlanarak ihtiyaç duydukları derslerden destek eğitimi alabilmektedir.
- BİLSEM’lerin en temel avantajı, birbirine benzer ilgiye, beklentiye sahip; yetenek alanı açısından benzer özelliklere sahip öğrencilerin bir arada bulunarak farklılıklarını zenginlik olarak görmeleri ve yalnız olmadıklarını deneyimlemeleridir.
BİLSEM’de öğrenim görmenin öne çıkan avantajlı yönleri yukarıda açıklandığı gibi dezavantajlı bazı özellikleri de aşağıda kısaca sıralanmıştır:
- Öğrenciler örgün eğitimlerinden sonra BİLSEM’lerde eğitim görmeye gelmektedirler. Bu durum öğrencilerin o gün çok yorulmalarına yol açmaktadır.
- BİLSEM’de öğrenim gören öğrencilerin birçoğunda akademik başarıya yönelik yüksek düzeyde kaygı bulunmaktadır ve bu öğrenciler özellikle sınavlara hazırlık yıllarında (8 ve 12. Sınıfta) BİLSEM’i ihmal etmekte ve BİLSEM’e devam noktasında sorun yaşamaktadırlar. BİLSEM’li olmanın bu sınavlara yönelik somut bir katkısının olmaması (ek puan, sınavsız geçiş vd.) öğrencilerin BİLSEM’leri daha fazla ihmal etmesine yol açabilmektedir.
- BİLSEM’ler öğrenci merkezli ve proje tabanlı kurumlardır ve bu durum sorumluluk almayı istemeyen, süreçte aktif bir biçimde rol almakta isteksiz olan öğrencilerin zorlanmalarına yol açabilmektedir.
Bu yazıda Bilim ve Sanat Merkezleri hakkında genel bilgiler verilmiş, BİLSEM’lerde uygulanan programlar öz bir biçimde açıklanmaya çalışılmıştır. Özellikle BİLSEM’li olmanın öne çıkan avantaj ve dezavantajları ifade edilerek Bilim ve Sanat Merkezlerine ilişkin okuyucunun temel düzeyde bilgi edinmeleri hedeflenmiştir.
Dr. Mücahit AKKAYA
Psikolojik Danışman
