A. Kuramsal Temel
Benlik (kendilik) kavramı, psikoloji biliminin gelişmesiyle birlikte tartışılmaya başlanan ve son yıllarda oldukça yoğun şekilde araştırılan kavramlardan biridir (Uran, 2016). Benlik kavramı, kişinin kendisi ile ilgili tüm algılamaları içermesi açısından en geniş kavramdır (Shavelson’dan Akt. Korkut-Owen). Yani ben diye başlayan, bana göre, benim için sözcüklerini içeren bütün cümleler benlik kavramı ile ilgilidir. Benlik, kişinin kendisini algılamasıdır.
Benlik kavramı; benlik algısı, benlik saygısı(kendilik değeri), öznel iyi oluş, psikolojik sağlamlık gibi kavramlarla ilişkilidir ve bu kavramları içine alan şemsiye bir kavram olarak görülmektedir (Güler ve Yetim, 2008; Korkut-Owen, 2015, 180). Benlik algısı bireyin kendisi hakkında uygun bulduğu ya da bulmadığı bir değerlendirme tutumu olarak tanımlanabilir (Sezer, 2010). Bu algı olumu ve olumsuz olabilmektedir. Bireyin sevdiği özellikleri olumlu, sevmediği özellikleri ise olumsuz benlik algısını oluşturur. Benlik saygısı (kendilik değeri), kendini genel olarak değerli hissetmek olarak tanımlanmaktadır (Rosenberg’den Akt. Karaırmak, 2011). Biraz daha açmak gerekirse kişinin kendini sevmesi, onaylaması, ödüllendirmesi, takdir etmesi benlik saygısının yüksek düzeyde olması ile ilgilidir (Korkut-Owen, 2015). Kişinin benlik saygısının yüksel olması genelde öznel iyi oluşu ile ilgilidir. Öznel iyi oluş, bireyin olumlu duyguları olumsuz duygulardan daha çok yaşaması olarak tanımlanmaktadır (Deiner’dan Akt. Kasapoğlu ve Kış, 2016). Günlük hayatta “nasılsın” sorusuna verilen “iyiyim” cevabı öznel iyi oluşu ifade eder. Benlik kavramının ilişkili olduğu bir diğer kavram ise psikolojik sağlamlıktır. Psikolojik sağlamlık, insanın olumsuzluklar karşısında uyum sağlaması ve olumsuzluklarla başa çıkma becerisi olarak tanımlanmaktadır (Block ve Kremen’den Akt. Karaırmak, 2011). Psikolojik sağlamlığı yüksek olan bireyler hayatta karşılaştıkları güçlükler karşısında daha az yıkıma uğrar ve yıkımların ardından hayata daha kolay uyum sağlar, yeniden hayata tutunmakta güçlük çekemezler.
Kendilik değerinin artırılmasına yönelik olarak aile ve okulun yapabileceği bazı önleme çalışmaları vardır. Meggerty önleyici yedi beceriden söz etmiştir (Akt. Korkur-Owen, 2015).
- Kişisel kapasiteyi algılamak.
- Kişisel anlamı anlamak.
- Kişisel gücü ya da yaşam üzerindeki etkiyi algılamak.
- Kişiler arası ilişkiler.
- Kişinin kendisiyle ilişkileri
- Sistematik beceriler.
- Yargılama becerileri.
B. İlgili Araştırmalar
1. Yatılı-Gündüzlü İşitme Engelli İlköğretim Öğrencilerinin Benlik Kavramları İle Akademik Başarıları Arasındaki İlişki – Hülya Kartal – Uludağ Üniversitesi – 2009 – New Word Sciences Academy
Araştırmanın amacı yatılı ve gündüzlü öğrenim gören işitme engelli ilköğretim öğrencilerinin benlik kavramı ile akademik başarıları arasındaki ilişkiyi belirlemeye ve yatılı-gündüzlü ortamda öğrenim görmelerinin bu öğrencilerin benlik kavramı düzeylerinde bir değişikliğe neden olup olmadığını ortaya koymaya yönelik betimsel nitelikte bir araştırmadır.
1.1. Çalışma Grubu
Bursa il merkezinde bulunan Duyum Engelliler ilköğretim Okulu’nda gündüzlü öğrenim gören 64 öğrenci (34’u kız, 30’u erkek) ile Kemalpaşa ilçesinde bulunan İbn-i Sina İşitme Engelliler İlköğretim Okulu’nda yatılı öğrenim gören 66 öğrenci (30’u kız, 36’sı erkek) oluşturmaktadır.
1.2. Ölçme Araçları
- Piers-Harris’in Çocuklarda Öz-Kavramı Ölçeği
- Okul idaresinde kopyası alınan bir önceki döneme ait karne notları.
1.3. Sonuç
Araştırma bulguları doğrultusunda, yatılı ve gündüzlü öğrenim gören işitme engelli ilköğretim öğrencilerinin benlik kavramı ve akademik başarıları arasında anlamlı bir ilişki olduğu ve öğrenim gördükleri ortamlar bakımından grupların benlik kavramı düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık olmadığı sonucuna varılmıştır.
2. Ergenlerin Kendilik Algılarının Anne Baba Tutumları Ve Bazı Faktörlerle İlişkisi – Yrd. Doç. Dr. Özcan Tezer – 2010 – Yüzüncüyıl Ünivrsitesi Eğitim Fakültesi Dergisi
Bu araştırmada ergenlerin kendilik algıları ile cinsiyet, anne ve baba eğitim düzeyi, sosyo ekonomik düzey, sigara kullanma, anne babadan şiddet görme, algılanan anne baba tutumları, arkadaşları ve çevresindeki kişilerle olan ilişkilerine bakılmıştır.
2.1. Çalışma Grubu
Araştırmanın çalışma grubu Malatya merkezde, çoğunluk olarak orta sosyo ekonomik düzeyden gelen ailelerin çocuklarının devam ettiği altı genel lisenin 1. 2. ve 3. sınıflarında öğrenin gören öğrenciler. 275 kız, 274 erkek olmaz üzere toplam 549 kişiden oluşmaktadır.
2.2. Ölçme Araçları
- Sosyal Karşılaştırma Ölçeği
- Ana Baba Tutumları Ölçeği
- Kişisel Bilgi Formu
2.3. Sonuç
Cinsiyete ilişkin yapılan karşılaştırmada erkek öğrencilerin kız öğrencilere göre kendilik algısının olumlu yönde anlamlı düzeyde farklılaştığı görülmüştür. Ergenlerin kendilik algılarının anne eğitimi düzeyi, baba eğitimi düzeyi, gelir durumu, anne babadan şiddet görme ve sigara içme değişkenleri yönlerinden aralarında anlamlı bir farklılık olmadığı bulunmuştur. Anne babasının tutumunu orta ve yüksek düzeyde demokratik olarak algılayan ergenlerin kendilik algıları, anne babasını düşük düzeyde demokratik algılayan öğrencilere göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Anne babasının tutumunu orta ya da yüksek düzeyde demokratik bulan ergenler kendilerini daha olumlu olarak algılamaktadırlar. Ergenlerin kendilik algıları arkadaşları ve çevresindeki kişilerle olan iletişim durumlarına göre anlamlı bir farklılık göstermiştir. Arkadaşları ve çevresindeki kişilerle olan iletişiminin çok iyi olduğunu belirten ergenlerin, kendilik algılarının anlamlı düzeyde yüksek olduğu görülmüştür.