Bu yazımda anlatmak istediklerimi iki bölüme ayırdım. Birinci bölümde benlik saygısının tanımından ve özetle nasıl oluştuğundan, ikinci bölümde ise yüksek veya düşük benlik saygısına sahip olma üzerinde etkili olan etkenlere biraz değineceğim.
Benlik saygısı nedir? Kısaca nasıl oluşur?
Benlik saygısından konu açılmışken benliğe vurgu yapmadan olmazdı. Üzerine düşünelim veya düşünmeyelim sürekli olarak ben kimim, neyi başarabilirim, neler benim için önemli, neleri severim veya sevmem, olmazsa olmazlarım nelerdir, amaçlarım nelerdir gibi soruların cevaplarıyla benliğimiz şekilleniyor. Miller (1985)’e göre bireyin sağlıklı bir benliğe sahip olması için benliğin oluşumu sağlayan duyguları tecrübe etmesi gerekmektedir. Kendimizi bu şekilde tanımaya, tecrübe etmeye çalışırken bir yandan da diğer insanların bizim hakkımızda düşündüklerini merak ediyoruz. Onlardan aldığımız geri bildirimler, övgüler, eleştiriler ve onayları da önemsiyoruz. Bu şekilde diğer insanların düşüncelerini de göz önüne alarak ben kimim sorusuna verdiğimiz cevap daha net hale gelmeye başlıyor. Tüm bu duygusal, bedensel ve toplumsal ögeler bir araya gelerek bizim kendimize verdiğimiz değeri, kabul görülmemizi, toplumun sevgisini kazanmamızı, kendimizi benimsememizi, kısacası kendimizi beğenilmeye ve sevilmeye değer görmemizi anlatan benlik saygısı kavramını ortaya koyuyor. Benlik saygısı, bireyin kendine saygı duyması kadar, kendine güven duyması, kendini benimseyip değer vermesi, kendini onaylaması ve değerli bulmasıdır. Plummer (2007), bireyde sağlıklı benlik saygısının oluşmasını 7 temel madde altında toplamış. Bunlar;
- Bireyin Kendini Tanıması
- Bireyin Kendisi ve Diğerleri İle Olan İletişimi
- Bireyin Kendini Kabul Etmesi
- Bireyin Kişisel Yeterliliği
- Bireyin Kendini İfade Etmesi
- Bireyin Özgüvenli Olması
- Bireyin Kendinin Farkında Olması
Tüm bu maddeleri okurken çıkarabileceğimiz gibi yüksek veya düşük benlik saygısına sahip bireyler oluyoruz. Yüksek benlik saygısına sahip olan birey, kendini olumlu olarak değerlendirir, saldırgan tutumlardan uzak durur ve kendini iyi hisseder. Zayıf olduğu yönlerini de keşfederek bunların üstesinden gelmeye çalışır. Esnektir. Bedensel imajı hakkında endişeleri azdır. Sosyaldir. Kendilerini rahat ifade ederler. Kısacası kendisinin farkındadır ve kendisiyle barışıktır. Düşük benlik saygısına sahip bir bireyin kendine olan güveni zayıftır. Bu kişiler diğerlerine bağımlıdır, sıkılgandır, araştırmacı ve yaratıcı değillerdir. Sorumluluk ve görev almak istemezler. Yüksek olasılıkla okulda ve derslerde başarısız olurlar. Kendilerini beğenmeyebilir ve kendilerine karşı aşırı eleştirel bir tutum sergileyebilirler. Benlik saygısındaki zayıflama psikolojik rahatsızlıkları tetikleyebilir.
Nasıl oluştuğunun üzerinden geçtik peki etkenler nelerdir?
Benlik saygımız doğduğumuz andan başlayarak yetişkinliğe kadar ilmek ilmek gelişen bir olgu olduğu için aklıma en başta ebeveynler geliyor. Özellikle annenin veya bakım veren birincil kişi tarafından beğenildiğini, olumlu geri bildirimler ve takdir aldığını görmek benlik saygısını olumlu yönde etkileyecektir. Anne-baba sağ mı, üvey anne-baba ile mi büyümüş, kaçıncı çocuk, kaç kardeşler gibi sorular da önemlidir. Yapılan bir çalışmada benlik saygısının anne, babanın eğitimine, annenin işine, ailenin gelir durumuna ve özellikle de ailenin ilgisine doğrudan bağlı olduğu saptanmış. Aile tutumları da burada önemlidir. Yapılan başka bir çalışmanın sonuçlarına göre anne babalarını otoriter olarak algılayan lise öğrencilerinin benlik saygısının, anne babalarını açıklayıcı/otoriter ve izin verici/şımartan olarak algılayan öğrencilerden anlamlı düzeyde düşük olduğunu göstermiştir. Aileden biraz uzaklaşırsak; öğretmenlerle, arkadaşlarla olan olumlu ilişkilerinde kendisiyle ilgili olumlu geribildirimler benlik saygısına katkıda bulunacaktır. Bunun tam tersi durumlarda özellikle arkadaş grupları içinde küçümsenen, dışlanan, zorbalığa uğrayan birey olmaksa benlik saygısını olumsuz yönde etkileyecektir. Yapılan bir araştırmada zorbalığın türü ne olursa olsun, buna maruz kalmanın benlik saygısını olumsuz yönde etkilediği görülmüştür.
Cinsel tacize, istismara, tecavüze uğramış ve/veya çevresindekiler aşırı eleştirel davranıyorsa benlik saygısı düşük bireyler yetişiyor. Çünkü bireyin kendine verdiği değeri, kendine karşı olan güveni doğrudan etkileyen olaylardan bazıları bunlar. Aynı şekilde ailede alkolizm ve maddeyi kötüye kullanım varsa da olumsuz etkileri olabilir.