“Gregor Samsa bir sabah bunaltıcı düşlerden uyandığında, kendini yatağında dev bir böceğe dönüşmüş olarak buldu.”
Franz Kafka’nın anlatım noktasında doruklara ulaştığı yapıtlarından biri olan Dönüşüm, bu cümleyle başlar. Gerçek üstü öğeleri bünyesinde barındıran öykünün devamında ise Gregor Samsa’nın uğradığı dönüşüm sonucunda yaşadıkları anlatılır.
Kitabın ana karakteri olan Gregor Samsa; kendi isteklerini ailesinin isteklerini ön planda tuttuğundan dolayı sürekli erteleyen, ailesinin maddi ihtiyaçlarını karşılamayı kendisi için zaruri bir durum olarak gören, ailesinin geçim derdi nedeniyle işi ile ilgili sıkıntılar yaşamasına rağmen işi ile ilgili istek ve şikayetlerini dile getiremeyen, gelecek ile ilgili hayallerinde de anne, baba ve kız kardeşi ile kendini bütünleştiren rutin bir hayat süren bir karakterdir. Olağan ve rutinlerle dolu bir yaşamın içinde iken bir gün başkalaşarak bir böceğe dönüşür. Bu dönüşüm onun yaşadığı hayatı da dışarıdan görüp sorgulamasına neden olmuştur. Bu sorgulamayı şu cümlede de görmek mümkündür: “Trenleri kaçırmak endişe ile gece gündüz koşturmak, sağlıksız, tatsız, tuzsuz şeyler yemek, sürekli farklı insanlarla samimiyetsiz ilişkiler kurmak zorunda kalmak…” Ailesinin ihtiyaçlarını ve sistemin ihtiyaçlarını karşıladıkça var olduğunu düşünen Gregor, böceğe dönüşmesi sonrası çevresindekiler için değerinin düşündüğü gibi olmadığını ve bir çıkar aracı olarak görüldüğünü anlar. Önceleri anne, baba ve kız kardeş dönüşen Gregor hakkında iyi niyetli davranmış olsalar bile daha sonrasında bu durum değişmiştir. Çünkü, sistemin bir parçası olmaktan ayrılan ve ideal insan olarak sembolize edilen böcek, ağırlaşan hayat koşulları ile birlikte onlar için artık daha büyük yük haline gelmiştir. Gregor’un dönüşmüş halini kimse istemez. Öyküde Gregor’un en çok değer verdiği kişi olan kız kardeşi Grete de artık ondan vazgeçmiştir ve Gregor’dan kurtulmanın yollarını aramaktadır. Gregor durumu anlayarak yaşadığı acılara daha fazla dayanamaz ve ölür. Gregor’un ölüsünü evdeki yaşlı hizmetçi ortadan kaldırır ve aileye “o şey”i nasıl ortadan nasıl kaldıracakları için endişelerine gerek olmadığını söyler.
Kitaptaki diğer bir karakter ise Gregor’un kız kardeşi olan Grete’dir. Grete; yaşına göre çocuksu tutumlara sahip olan, tezcanlı, değişken, iç güdüsel hareket eden ve dönüşüm sonrasında Gregor’un bakıcılık görevini üstlenen biridir. Kitabın ilk yarısında karakter iyi olan davranışları dikkat çekerken diğer yarısında ise karakterin davranışları yapma niyetini ortaya koyması onu sempatik bir karakter olmaktan çıkarmıştır. Yaşam koşulları da bu olayların yaşanmasında etkili olmuştur.
Gregor’un babası ise çalışmadığı dönemde tembel ve aksi bir karaktere sahip olmuştur. Çalışmadığı beş yıl boyunca miskinliğin getirdiği alışkanlıklarla yaşamıştır. Atalet içindeki adam Gregor dönüşüm yaşadıktan sonra çalışmaya başlamıştır. Esnek bir karaktere sahip olan baba bu seferde iş yaşamının gerektirdiği her türlü görevi abartarak yapma eğilimi göstermektedir. Üniformasını çıkarmadan yatması bu yapısını kanıtlar niteliktedir.
Gregor’un annesi ise genelde kararlarında özerk davranamayan, çevresindeki insanlardan etkilenen bir yapıya sahiptir. Kızının ve kocasının isteklerini göz önünde bulundurarak Gregor hakkındaki düşünceleri değişmiştir.
Gregor’un patronu ise iş yerindeki çalışan insanlarla duygusal olara yakınlık kurup empati yapamayan sonuç odaklı biridir. Gregor’un hasta olma ihtimalini göz önünde bulundurmayıp, Gregor’un işini savsakladığını zannederek bir gün işe geç kalmasından dolayı onu kovmayı dahi düşünmüştür.
Son olarak yazıyı Kafka’nın eserini tanımlamak için söylediği şu cümleleri alıntılayarak bitirmek yerinde olacaktır. “Herkes, beraberinde taşıdığı bir parmaklığın ardında yaşıyor. Şimdi hayvanlarla ilgili bunca şey yazılmasının nedeni de bu. Özgür ve doğal bir yaşama duyulan özlemin ifadesi. Oysa insanlar için doğal yaşam, insanca yaşamdır. Ama bunu anlamıyorlar. Anlamak istemiyorlar. İnsan gibi yaşamak çok güç, o nedenle hiç olmazsa kurgusal düzeyde bundan kurtulma isteği var… Hayvana geri dönülüyor. Böylesi, insanca yaşamaktan çok daha kolay.”