‘’İçindeki o gerçek öz, eğer bir ara var olmuşsa onu belki de sonsuza kadar terk etmiş, onu böyle öksüz, hep doyumsuz, geçicilik ve kenarda kalmış olma duygularıyla bırakmıştı. … Şimdiyse, binlerce hiç kimseydi.’’ — Cezmi Ersöz, Ancak Bir Benzerim Öldürebilir Beni
Biyopsikososyal bir canlı olan insan gelişimsel süreci içinde doğumsal ve çevresel bileşenlerin etkileriyle kişiliğini oluşturmaya başlar. Söz konusu bileşenlerin bireyler arasında farklılıklar göstermesi (doğumsal ve durumsal farklılıklar) kişiliğin de farklı yönlerinin olmasını sağlamıştır (Tuncer ve Voltan-Acar, 2006). Popüler kültür alışkanlıkları, yaşamın kalabalıklığı ve hızı, bireyler arası ilişkilerin zayıflaması, doğal olaylar ve travmalar insan kişiliğini etkilemekte ve şekillendirmektedir (Özsoy ve Yıldız, 2013). Ayrıca kişisel beklentilere ve topluma uygun bireyler yetiştirilmek amacıyla çevre tarafından bireye yöneltilen bir düzenleme çabası bulunmaktadır. Kişi bu durumun üzerinde oluşturduğu yükten dolayı zamanla, kendini yönlendiren bireylerin ve toplumun hedeflerine ulaşma doğrultusunda gayret gösterir (Leana-Taşcılar ve Kanlı, 2014). Bunun sonucu olarak modern insan kendi öz’ünü yitirebilmekte ve benliğine yabancılaşabilmektedir (Çoşgun, 2012). Bu sürecin en başında kişinin ebeveynleri ve/veya ona bakım veren kişiler, ilk etkileşim kurulan bireyleri temsil etmektedir. Bu etkileşimsel ve gelişimsel süreç ile bu süreçlerin devamı kişiliğin çeşitli yönlerinin belirlenmesinde önemli bir role sahiptir (Luthans, 1992; akt. Çetin ve Beceren, 2007). Bireyin yalnızlaştığı ve savunmasızlaştığı talepkar bir tüketim toplumunun (Çoşgun, 2012) yanı sıra Hamachek’e göre ebeveyn desteğinin yeterli olmadığı ve çocuğa koşullu sevgi sunulan ortamlar kişilikte ‘’mükemmeliyetçi’’ yönün gelişiminde rol oynamaktadır (Hamachek, 1978; Akt. Başol ve Zabun, 2014). Böyle bir ortamda çocuk performansını ancak mükemmel olarak gerçekleştirirse aradığı başarıyı kazanacağını öngörebilir (Hollender, 1965).
Mükemmeliyetçilik tanımsal olarak birçok kişi tarafından açıklanmaya çalışılmıştır (Yıldırım, 2018). Fakat mükemmeliyetçiliğin net sınırları olmayan ve çeşitli tanımı kavramın ölçüm ve araştırılmasında güçlükler oluşturabilmektedir (Frost, Marten, Lahart&Rosenblate, 1990). Mükemmeliyetçi davranış kalıbı, bireylerin davranışları işlevsel olmayan biçimde (katı) değerlendirmesi, yeterli düzeyde tatmin olamama, performansta olumsuz yönlere dikkat etme gibi öncüllerden dolayı strese neden olabilmektedir. Mükemmel olan davranış, bireyin öz değeri ile ilişkilendirilirken bu koşulu sağlayamayan davranışlar ise bir değersizlik göstergesi olarak yorumlanabilmeKtedir. Bu durum strese verilen yanıtların olumsuz etkilenmesine neden olur (Hewitt, Flett&Ediger, 1996). Hamachek, normal ve nevrotik mükemmeliyetçiler olmak üzere iki gruptan bahsederek bu durumu ebeveyn-çocuk iletişimine bağlamıştır (Yıldırım, 2018).
Hewitt ve Flett (1991) ise davranışın atfedildiği veya yönlendirildiği nesne bağlamında mükemmeliyetçiiliğin üç bileşeninden söz etmektedir: kendi odaklı mükemmeliyetçilik, diğeri odaklı mükemmeliyetçilik ve sosyal olarak beklenen/talep edilen mükemmeliyetçilik. Ebeveynin çocuğa ulaşması için yüksek standartlar belirlemesi, ödül-ceza yöntemi ile tercih edileni ödüllendirirken tercih edilmeyeni cezalandırması, yüksek düzeyde düzen ve titizlik arayışında olduğu katı tutumlar çocukta takıntılı bir kişilik örüntüsünün gelişimine yol açabilmektedir (McWilliams, 2014; akt. Yıldırım, 2018). Ebeveyn davranışlarının katı denetlemeci veya aşırı serbestlik (özerklik) şeklinde iki uç kutupta bulunduğu durumlar çocukta iç kontrol odağının gelişememesine sebep olabilmektedir. Çocukla kurulan kabullenici samimi iletişim, olumlu benlik algısını geliştirirken bağımsızlık duygusunu da destekleyecektir (Schiamberg, 1988; Gander&Gandiner, 2001; akt. Önder ve Kırdök, 2009).
Ayşe Başbuğ
Kaynakça
http://siir.sitesi.web.tr/cezmi-ersoz/ancak-bir-benzerim-oldurebilir-beni.html
Başol, G. ve Zabun, E. (2014). Seviye belirleme sınavında başarının yordayıcılarının incelenmesi: Dershaneye gitme, mükemmeliyetçilik, ana-baba tutumu ve sınav kaygısı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(1), 63-87.
Çetin, N.G. ve Beceren, E. (2007). Lider Kişilik: Gandhi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergis, 3(5), 111-132.
Çoşgun, M. (2012). Popüler Kültür ve Tüketim Toplumu. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), 837- 850.
Frost, R.O., Marten, P., Lahart, C., &Rosenblate, R. (1990). Thedimensions of perfectionism. Cognitivetherapyandresearch, 14(5), 449-468.
Hamachek, D.E. (1978). Psychodynamics of normal andneuroticperfectionism. Psychology: A Journal of Human Behavior.
Hewitt, P.L., &Flett, G.L. (1991). Perfectionism in the self andsocialcontexts: conceptualization, assessment, andassociationwithpsychopathology. Journal of personalityandsocialpsychology, 60(3), 456-470.
Hewitt, P.L., &Flett, G.L., &Ediger, E. (1996). Perfectionismanddepression: Longitudinalassesment of a specificvulnerabilityhypothesis. Journal of AbnormalPsychology, 105(2), 276.
Hollander, M.H. (1965). Perfectionism. Comprehensivepsychiatry, 6(2), 94-103.
LEANA-TAŞCILAR, M.Z. ve KANLI, E. (2014). Üstün zekâlı ve normal gelişim gösteren çocukların, mükemmeliyetçilik ve öz-saygı düzeylerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 47(2), 1-20.
McWilliams, N. (2014). Psikanalitik tanı- klinik süreç içinde kişilik yapısını anlamak. (E. Kalem, Çev.) İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Önder, F.C. ve Kırdök, O. (2009). Ön ergenlerin olumlu-olumsuz mükemmeliyetçilik düzeylerinin anne-çocuk ilişkisini algılamaları açısından incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 263-274.
Özsoy, E. Ve Yıldız, G. (2013). KİŞİLİK KAVRAMININ ÖRGÜTLER AÇISINDAN ÖNEMİ: BİR LİTERATÜR TARAMASI. İşletme Bilimi Dergisi 1(2), 1-12.
Tuncer, B., ve Voltan-Acar, N. (2006). Kaygı düzeyleri farklı üniversite hazırlık sınıfı öğrencilerinin mükemmeliyetçilik özelliklerinin incelenmesi. Kriz Dergisi, 14(2), 1-15.
Yıldırım, B., Beliren Yetişkinlikte Romantik İlişki Temalı ve Eş Odaklı Obsesif Kompulsif Belirtilerin Gelişimsel Yordayıcıları: Özerklik, Bağlanma ve Mükemmeliyetçilik. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2018.