VARLIĞIMIZIN DİĞERİNDE KARŞILIK BULMASI: AYNA NÖRONLAR

Bu Yazıyı Tahmini Okuma Süresi: 3 Dakikadır.

‘Eğer yaşamımızı sürdürmek istiyorsak, başkalarının eylemlerini anlamak zorundayız.’

Rizolatti G & Craighero L

Esneyen birini gördüğünüzde sizinde aynı anda esnediğiniz eminim olmuştur. Benzeri olarak limon yiyen birini gördüğünüzde yüzünüz ekşimiş olabilir. Peki fiziksel olarak siz bir harekette bulunmadığınız halde bunlar neden oluyor? Cevabı; ayna nöronlar.

İtalya Parma Üniversitesi’nden bir grup araştırmacı makak maymunlarıyla yaptıkları bir çalışmada; maymunların karşıdaki kişinin hareketlerini taklit etmelerini sağladılar. Maymunlar hem fıstığı kendileri tutarken hem de başkasının fıstığı tuttuğunu izlediklerinde aynı nöronlar aktifleşiyordu. Taklit anında karşılık veren bu nöronlar ‘ayna nöron’ olarak adlandırıldı (Rizzolatti, Fadiga, Gallese & Fogassi, 1996). Literatüre baktığımızda ayna nöronlar, empatinin biyolojik yönü olarak görülmektedir. Genel anlamıyla empati, kişinin kendisini bir başkasının yerine koyarak onun davranış ve düşüncelerini anlamasını içerir. (Altınbaş, Gülöksüz, Özçetinkaya & Oral, 2010). Yapılan beyin araştırmaları ile empatinin ayna nöronlar tarafından gerçekleşen tekrarlar ile karşımızdaki kişinin duyguları hakkında doğru çıkarım yapabildiğimizi göstermektedir. Örneğin gülümseyen birini gördüğünüzde siz de gülümsemeye başlıyorsanız ayna nöronlar ile yaptığınız bu davranış sonucunda karşıdaki kişinin ne hissettiği konusunda doğru fikre sahip olduğunuzu söyleyebiliriz (Akbaş ve ark., 2019).

İnsanlar arası ilişkinin temel yapı taşlarından olan empati yani ayna nöronların varlığı, insanlığın ilk zamanlarından beri rol oynamıştır. Evrim sürecinde adaptasyon sağlamak, taklit yapmayı öğrenmek, diğerlerini anlamak ve sosyal öğrenme için ortaya çıkan ayna nöronlar, insanlığın hayatta kalmasını ve ilerlemesini sağlamıştır. Sosyal ilişkilerin düzenlenmesinde ve gelişmesinde, ilkel yaşam koşullarının üstesinden gelmede dolayısıyla insan ırkının hayatta kalabilmesinde ayna nöronların büyük bir rolü olmuştur (Suzuki ve ark., 2015).

Ayna nöronların geldiği yeri ve önemini öğrendiğimize göre nasıl işlediğine bir bakalım. Ayna nöronların harekete geçmesiyle birlikte empati, konuşma, düşünme, his ve tecrübe ile birbirini takip eden bir süreç söz konusu olmaktadır. Ayna nöronların mekanizmasında bir davranış beynin karmaşık görme alanından alınır ve motor alana yansıtılır. Böylece davranışları anlarız ve gerektiğinde daha sonra yeniden tekrarlayabiliriz. Başka bir insanın davranışını gördüğümüzde de, bizzat kendimiz o davranışı deneyimlemeden, o kişinin o davranışı neden yaptığını ve nasıl hissettiğini anlarız. Rizzolatti’ye göre bu idraki ayna nöronlara borçluyuz; nöronlar sayesinde davranışı anlamakla da kalmaz bir sonraki gelecek davranışı da önceden tahmin edebiliriz. Bu işlev ayna nöronların insanlardaki etkinliğinde; gözlemlenen hareketin algılanması olarak öne çıkmaktadır (Rizzolatti ve ark.,1996).

Ayna nöronların diğer bir işlevi olan hareketin taklit edilmesine gelelim. Bir grup oyun oynayan bebeği düşünün biri ağlamaya başladığında diğerleri de ağlamaya başlar. Başka bir örnek olarak da size derdini anlatan arkadaşınızı düşünün. Daha öncesinde başka bir duygu yaşarken arkadaşınızı gördükçe ve onu dinledikçe kendinizin de dertlendiğini fark edebilirsiniz. İşte tüm bunların beynimizdeki açıklaması ayna nöronlardır (Öztürk&Algan, 2014).

Diğeri ile ilişki kurduğumuzda onu anladığımızda var olabiliyoruz ve tüm bunları ayna nöronların etkileşmesiyle yapabiliyoruz.  Her şeyden önemlisi kendimiz olmak için ötekine ihtiyaç duyarız. Moreno’nun deyimiyle, ‘Diğerinin varlığında rollerimize ısınırız, eyleme geçeriz ve rol değiştirme becerisi kazanırız.’ (Moreno, 1946, akt. Özdemir, Ünal, 2014).

KAYNAKÇA

Akbaş, M., Sertel, J., Aksoy, D., Ezgin, O., Alevi, V., & Semerci, P. (2019) Fark Yaratan Beceriler Empati. https://ashokaturkiye.org/wp-content/uploads/2021/03/Fark-yaratan-beceriler-empati.pdf  URL adresinden 10.05.2022 tarihinde erişilmiştir.

Altınbaş K. , Gülöksüz S. , Özçetinkaya S. & Oral E. Empatinin Biyolojik Yönleri. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2010; 2(1): 15-25.

Suzuki, W., Banno, T., Miyakawa, N., Abe, H., Goda, N., & Ichinohe, N. (2015). Mirror Neurons in a New World Monkey, Common Marmoset. Frontiers in Neuroscience, Doi: https://doi.org/10.3389/fnins.2015.00459

Özdemir, S., Ünal, S. (2014). Diğeri İle Karşılaşma Alanı Olarak Ayna Nöronlar. Dr. Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü Dergisi. (4): 7-13.

Öztürk, M. &Algan, B.(2014). Ayna Nöronlar Nedir, Ne İşe Yarar?. https://evrimagaci.org/ayna-noronlar-nedir-ne-ise-yarar-2534  URL adresinden 10.05.2022 tarihinde erişilmiştir.

Rizzolatti, G., Fadiga, L., Gallese, V., & Fogassi, L. (1996). Premotor cortex and the recognition of motor actions. Cognitive Brain Research, 3(2), 131–141. Doi:10.1016/0926-6410(95)00038-0

Görsel Kaynakça

https://www.joeyguidone.com/shop/index.php?main_page=single_product&pId=93464&zenid=o31r536c0dhstt73fbrrc8uip3

https://www.bonfemmes.com/bon-femmes-spotlight/spotlight-on-illustrator-cecilia-castelli?format=amp&epik=dj0yJnU9ZDU4WjFCeUMxX3JUYi1zb2U2a2toMG9pV0dEU0JEMU8mcD0wJm49VHVaWnJ6cV9DTUZ0WnRLN2RTdFktZyZ0PUFBQUFBR0piOXI0

İdil Sera Erfenek

Psikolojik Danışman