Kısır bir tüketim döngüsü: Black Friday’in Efsane Kasım’a Dönüşümü

Bu Yazıyı Tahmini Okuma Süresi: 3 Dakikadır.

Kasım ayının gelmesiyle birlikte televizyon kanallarında, sosyal medya platformlarında, afişlerde, duyurumluklarda (billboardlarda) neredeyse tek bir şey görünür olmaya başladı: EFSANE KASIM İNDİRİMLERİ! MUHTEŞEM İNDİRİM GÜNLERİ! Dünya’da Şükran gününden sonraki ilk Cuma günü kutlanan ‘Black Friday’ ülkemizde de ilk olarak düz çeviri yapılarak ‘Kara Cuma’ olarak çevrilmiş ancak bu adlandırma ‘islami kaygılardan ötürü’1 bazı vatandaşların tepkisini çekince bu isimlendirme ‘Muhteşem Cuma’ olarak değiştirilmiştir. Reklam stratejisinde başta yapılan hata böylelikle telafi edilmiştir. Kapitalist sistemin tüketim alışkanlıklarını belirli rutinlere indirgemek amacıyla kutlanan günlerden biri daha böylelikle Türkiye’nin alışveriş kültürüne yerleşmiştir. Başta kültüre duyarlı olmayan Kara Cuma adlandırması, Muhteşem Cuma ile değiştirilerek uyum sağlanmaya çalışılmıştır. Son iki yıl ise Muhteşem Cuma’nın kapsamı geliştirilmiş, Kasım ayının son haftası yerine bütün bir aya indirim günleri yayılmıştır. Bu kapsamda Kara Cuma’dan Muhteşem Cuma’ya dönüşen Black Friday, nihayetinde kapsamı genişletilerek Efsane Kasım’a dönüşmüştür.

Peki farklı adlarla belirtilen bu günleri sakıncalı kılan şey ne?

Bu soruya yanıt verirken bağımlılık türlerinden biri olan alışveriş bağımlılığına değinmek gerekecektir. Alışveriş bağımlılığı, ihtiyaca bağlı olmaksızın bireyde kendini gösteren satın alma eğilimi, akılcı olmayan satın alma davranışları olarak ifade edilmektedir. Alışveriş bağımlılığında, bireyin ihtiyacından fazla bir şekilde ürün alması, satın almaya yönelik yoğun bir isteğin, düşüncenin var olması ve alışveriş yapmaya ayrılan sürenin fazla olması gibi özellikler gözlenmektedir. Bireyin alışveriş yapabileceği kaynaklara kolaylıkla erişebilmesi, tüketimi özendiren söylemlerin, kampanyaların varlığı, bireyin benlik saygısının düşük olması gibi risk faktörleri alışveriş bağımlılığı için söz konusu olabilmektedir (İkiz, 2019)2.

Bilinçli tüketiciden alışveriş bağımlısı bireye dönüşmemek için neler yapılabilir?

Bilinçli tüketiciyi alışveriş bağımlısı bireyden ayıran en önemli iki faktöre değinmekte fayda olabilir. İlk olarak ihtiyaca bağlı hareket etme kavramından söz edebiliriz. Bu kavramın göreceli olmasından söz edilebilir ancak bu konuda bireyin standart oluşturma imkanı vardır. Birey ‘‘alayım şunu lazım olur, fiyatı çok ucuz, bir daha böylesini nereden bulacağım’’ düşüncelerinden yola çıkarak bir alışverişe yöneliyorsa bunun bilinçli tüketici davranışı olduğunu söylemek mümkün olmayacaktır, ancak bütçesi doğrultusunda ihtiyacı olan bir şeyi daha ucuza alma isteğine sahip olabilir. Böyle bir durumda yapılacak alışverişi bağımlılık çerçevesinde değerlendirmek olası olmayacaktır. Ayrıca bağımlılık davranışında belirleyici olan ana faktörlerden biri sürekliliktir. Her indirim günlerinde daha önce hiç alışveriş yapmamış gibi hevesle kredi kartlarına, cüzdanına yönelen, kart limitini, cüzdandaki nakitleri bitiren birinin alışveriş bağımlısı olduğunu (diğer kriterlere de uyduğu takdirde) söylemek mümkün olabilir. Burada bireyin alışveriş bağımlısı olarak etiketlemekten çok davranışı ile ilgili farkındalık kazandırma bilinçli tüketicilerin sayısını arttırma ön planda yer almaktadır. İkinci bir faktör olarak akılcı olan satın alma davranışından söz edilebilir. Akılcı olan satın alma davranışlarını, bireyin ihtiyaçları ile koşulların uyuşması olarak ifade edilebilir. Örneğin, yıllardır kullandığı bilgisayarı artık ihtiyaçlarını karşılamadığı için değiştirmek isteyen, indirim günlerinde uygun fiyata bilgisayar satın alan bireyin davranışının akılcı olduğunu söylemek mümkündür. İyi özelliklere sahip bir bilgisayarı varken bir de ‘oyun bilgisayarı’ almak isteyen, bunu borçlanarak yapan kişinin alışverişinin ise akılcı olmadığını söylemek mümkündür. Bilinçli tüketici olarak kalmak için, alışveriş günlerinin tüketim çarkının döndürülmesine hizmet ettiğini bilmek, bu indirim günlerinden illa faydalanılmak isteniliyorsa bu günler gelmeden önce ihtiyaçların ve bütçenin belirlenmesi sağlanarak bütçe doğrultusunda önceliklerin giderilmesi hedeflenebilir.

Popüler kültürün ele geçirmediği zihinlerle, sağlıklı tüketim alışkanlığına sahip bireyler olmak dileğiyle! Sağlıkla kalın!

Kaynakça

  1. https://www.yenisafak.com/hayat/kara-cuma-turkiyeyi-kizdirdi-2842840 , adresinden erişilmiştir.
  2. İkiz, F. E. (2019). Alışveriş bağımlılığı. İçinde, A. Eryılmaz, E. Deniz (Eds.), Tüm yönleriyle bağımlılık (ss.1-22). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.

 Görsel kaynakça 

1 – https://www.haber3.com/ekonomi/black-friday-indirimleri-gercek-mi-carpici-turkiye-arastirmasi-haberi-5063463 , adresinden erişilmiştir.

2 – https://www.teknogaste.com/haber/hepsiburada-efsane-kasim-indirimleri-kac-gun-surecek-hangi-urunlerde-indirim-var.html

  Mücahit Akkaya

Bilim Uzmanı / Psikolojik Danışman – Psikolektif Kurucu Yöneticisi

Bugüne Kadar Toplam 369 Görüntülenme, (Bugün) 1 Görüntülenme