Sosyal Psikoloji: Şemalar ve Ön Yargı

Sosyal Psikoloji: Şemalar ve Ön Yargı

Bizler günlük yaşamda fark etmesek de çevresel uyaranlar zihinsel sürecimizi etkilemekte aynı zamanda ondan etkilenmektedir ve bizler yaşamda duygularımız, davranışlarımız ve düşüncelerimizin çevre tarafından nasıl etkilendiğini genel olarak düşünme eğiliminde değilizdir. Tuttuğumuz takımın maçını tribünde izlerken nasıl hiç olmadığımız biri gibi davrandığımızı, bir grubun içindeyken hiç istemediğimiz bir şeyi nasıl kabul ettiğimizi, dünyayı nasıl bu kadar basit bir şekilde algılayabildiğimizi, zihnimizdeki çevreye ait kategorileri nasıl oluşturduğumuzu ve hatta böyle bir kategorizasyon yapıp yapmadığımızı düşünmeyiz ancak bunlar sürekli olarak deneyimlediğimiz şeylerdir. Bizlerin duygu, düşünce ve davranışları çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Sosyal psikoloji de tam olarak bu konu üzerinde durmuş ve bizim tüm bu düşünmediğimiz konuların yanında grup süreçleri, tutumlar, değerler, normlar, ön yargılar, bilişsel süreçler, itaat, roller ve daha fazlası üzerinde çalışmıştır.

Sosyal bilişsel şemalar da sosyal psikolojinin üzerinde durduğu önemli bir kavramdır. Bizler zihnimizde şemalar oluştururuz ve yaşamda bu şemaları sıklıkla kullanırız. Şemalar sayesinde günlük hayattaki olayları tekrar tekrar anlamlandırmak zorunda kalmayız. Örneğin bir kuş hayal ettiğimizde kuşun uçabilen, yuva yapan, üreyen, ses çıkaran bir canlı olduğu bilgisine halihazırda sahibizdir, kuşa dair zihnimizde bilişsel temsiller yani şemalar vardır. Bizler çevremizdeki canlı ve cansız şeyleri soyut imgeler halinde gruplandırırız. Şemalarımızı ya da bir diğer deyişle bilişsel temsillerimizi dışarıda var olan nesnel dünyayı anlamlandırarak oluştururuz. Bize dış dünyayı direkt algılıyormuşuz gibi gelse de aslında var olan uyaranları, zihnimizde anlamlandırarak algılarız. Sosyal psikolojiye göre benlik şemaları, kişi şemaları, rol şemaları ve olay şemaları şeklinde çeşitli şemalar mevcuttur. Rol şemalarını ele alacak olursak sekreter rolündeki bir kişinin titiz, tertipli, güvenilir, ciddi olacağına ilişkin oluşturulan bir şema buna örnek verilebileceği gibi bir sekreterin bu özelliklere sahip olmaması da oldukça muhtemeldir. İşte kalıp yargıyla da ilgili olan bu rol şemaları belli rollerdeki bireylerin belli özelliklere sahip olduğunu düşünmemize yol açan onlara ilişkin sahip olduğumuz bilişsel temsillerin sonucu olarak doğmaktadır. (Dönmez, 1992).

Bizler günlük yaşamda kendimizi ve diğerlerini belli özelliklerimize göre farklı gruplara dahil etmekteyiz. Bunun başlangıcını bize benzeyenler ve benzemeyenler olarak yaptığımızı söyleyebiliriz. Böylece bizler dünyayı ben ve ben gibi olmayanlar şeklinde gruplandırırız. Dünyayı bu şekilde biz ve onlar şeklinde algılamaya başlamak ise “onlar”a ilişkin ön yargılara sahip olmamıza sebep olabilir. Bunun yanında biz kendimizi bazı gruplara ait hisseder ve bazı grupların da içinde olmadığımızı düşünürüz. Bu dahil olduğumuz grupları iç gruplar dahil olmadıklarımızı ise dış gruplar olarak tanımlayabiliriz. Dahil olmadığımız bu dış gruplarla ilgili de ön yargılara sahip olabiliriz. Bu ön yargılar ise çoğunlukla öğrenilmiştir. Ön yargılar fark edilmez bir şekilde yani içselleştirilerek oluşabilmekte ve ortaya çıkması çok kolayken onlardan kurtulmak ne yazık ki zor olmaktadır. Ön yargılarımızın türediği zihin yapısını ise stereotipler olarak adlandırmak mümkündür. Bizler günlük hayatta bazı gruplara bazı özellikler atfederiz ve gruba dahil olan herkesin o özelliklere sahip olduğunu düşünme eğilimi içinde oluruz ve işte gruplarla ilgili yaptığımız ve gruba dahil olan herkese atfettiğimiz bu genellemeler zihin yapılarımız olan stereotiplerdir (Zimbardo, 2013). Kalıp yargılar zihnimizde mevcut olabilir ancak bunlar her zaman ön yargılı tutum sergilememize yol açmaz. Ön yargılar ise değiştirilmesi çok zor yapılardır ve bazı ön yargılar verilen bilgi ile değiştirilebilirken bazılarını değiştirmek ne yazık ki mümkün olmamaktadır (İlhan ve Çevik, 2013).

  

Kaynakça:

Dönmez, A. (1992), Bilişsel Sosyal Şemalar, Ankara Üniversitesi Dergisi, 14, 131, 46. doı: 10.1501/Felsbol_000000010

 Gerrig, R. J, Zimbardo P.G. (2013). Psikolojiye Giriş: Psikoloji ve Yaşam. (Çev. Gamze Sert). Ankara: Nobel.

İlhan, R. S, Çevik, A. (2013). Ön yargıların Psikolojisi: Psikodinamik Bir Gözden Geçirme.      Nesne            Psikoloji Dergisi, 1(1), 53-67. doı: 10.7816/nesne-01-01-03

 

BÜŞRA TUNÇ
Psikolojik Danışman

 

.

 

 

 

 

 

 

 

Bunları da sevebilirsiniz

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir